Pod nazivom Dobra naučna praksa podrazumeva se sistem obezbeđenja kvaliteta u nauci. Pravila ponašanja u nauci, bez obzira na disciplinu, regulišu se etičkim kodeksom istog naziva. U oblasti biomedicinskih nauka, ovako definisana etička regulativa je od posebnog značaja, jer se na osnovu objavljenih rezultata istraživanja donose odluke o dijagnostici i terapiji bolesti (medicina zasnovana na dokazima). Zbog toga su Dobra naučna praksa i Dobra klinička praksa međusobno komplementarni etički kodeksi, kojih se obavezno pridržavaju svi istraživači u oblasti biomedicine.

Etička regulativa nauke izvršena je najpre u SAD, a zatim u pojedinim evropskim državama - najpre u Engleskoj i Danskoj, a zatim u svim skandinavskim zemljama. Panevropski pokret obezbeđenja kvaliteta u nauci ima korene u Nemačkoj, koja je posle gorkog iskustva naučnog nepoštenja svoja dva istaknuta naučnika, obrazovala Međunarodnu komisiju za samoregulativu nauke. Ova Komisija je, posle sveobuhvatnog sagledavanja feno-menologije, uzroka i posledica devijantnog ponašanja u nauci, donela Predloge za očuvanje Dobre naučne prakse. Pravila etičkog kodeksa odnose se na sve faze procesa naučnoistraživačkog rada i zasnovana su na visokim etičkim principima nauke, koji važe za sve nacije i sve naučne discipline. Prvi i osnovni princip je poštenje - prema svom radu, prema sebi i drugima.

Pošten odnos prema osnovnim principima naučnoistraživačkog rada obuhvata:

• Očuvanje profesionalnih standarda

• Dokumentovanje rezultata i bezbedno čuvanje primarnih podataka

• Stalno preispitivanje sopstvenih rezultata

• Striktno pošten odnos prema doprinosu saradnika, konkurenata i prethodnika

• Međusobnu saradnju članova istraživačkih grupa i rukovođenje istraživačkim grupama

• Mentorski rad sa mlađim naučnicima i saradnicima

• Publikovanje rezultata istraživanja

Svim naučnim organizacijama preporučeno je da formulišu pravila Dobre naučne prakse i da na njih obavežu sve saradnike, pri čemu je odgovornost za odgovarajuću organizacionu strukturu na rukovodiocima naučnih organizacija. Da bi se efikasno sprovodili principi Dobre naučne prakse, neophodno je da svaki korak u ovom procesu bude lako proverljiv. Imenovanjem kvalifikovanog posrednika - ombudsmana, koji se bavi očuvanjem standarda Dobre naučne prakse, kao i eventualnim prijavama zloupotreba u nauci, učinjen je korak napred u registrovanju zloupotreba i proceni vrste i nivoa uočene zloupotrebe.

Objavljivanje rezultata istraživanja je osnov za evaluaciju nauke i naučnika. Zbog toga su naučnici dvostruko motivisani da publikuju - radi unapređenja ukupnog ljudskog znanja s jedne, i sopstvene karijere, s druge strane. Preporuke Dobre naučne prakse nalažu regulisanje svih faza procesa publikovanja - od toga da se primarni podaci koji se koriste za publikovanje bezbedno čuvaju deset godina u trajnom obliku u instituciji u kojoj su nastali, do stalnog preispitivanja sopstvenih rezultata, kao i poštenog odnosa prema pojedinačnom doprinosu saradnika, ali i predhodnika i konkurenata.

Neophodno je da se naučnici lično angažuju na promovisanju principa Dobre naučne prakse u svom svakodnevnom radu. U tom cilju preporučuju se svi vidovi edukacije. Ciljne grupe nisu samo mlađi istraživači čiji razvoj zahteva posebnu pažnju, već i iskusni istraživači - mentori, rukovodioci istraživačkih timova, recenzenti i urednici naučnih časopisa. Svaka od navedenih aktivnosti iskusnih istrazivača posebno je regulisana kroz obaveze ustanova koje finansiraju naučna istraživanja, obaveze naučnih društava, kao i kroz obaveze uredništava naučnih časopisa.

Odgovor naučnika Srbije - šta je urađeno...

Krajem prošlog veka, mala grupa istraživača Instituta za onkologiju i radiologiju Srbije zainteresovala je našu naučnu javnost za ovaj panevropski pokret. Mnogobrojnim predava-njima na svim fakultetima biomedicinske grupacije i naučnim društvima, kao i publ-ikovanjem članaka u domaćoj i međunarodnoj naučnoj periodici, ovi naučnici su širili svest o dobroj naučnoj praksi. Ovde rezimiramo dosadašnje rezultate ovog pionirskog rada: Četiri naučna instituta - Institut za onkologiju i radiologiju Srbije, Institut za medicinska istraživanja, Beograd, Institut za onkologiju Sremska Kamenica i Institut za primenu nuklearne energije u poljoprivredi, posle sveobuhvatne diskusije sa svim saradnicima, formulisali su pravila etičkog ponašanja u nauci kao profesiji i doneli kodeks zvani "Dobra naučna praksa - etički kodeks naučnoistraživačkog rada". Medicinski fakultet u Beogradu je to učinio 2004. godine.

Uredništva tri naša naučna časopisa - Archive of Oncology, Bilten za hematologiju i Materia Medica - u Uputstvima autorima naglasili su da su opredeljena za Dobru naučnu praksu, čijih principa se pridržavaju u svim fazama procesa publikovanja. Uredništvo časopisa Srpski arhiv za celokupno lekarstvo je orga-nizovalo skup posvećen Dobroj uređivačkoj praksi, a uredništvo časopisa Archive of Oncology simpozijum o recenziranju rukopisa. Časopis Archive of Oncology je, prvi u zemlji, imenovao ombudsmana časopisa, a 2004. godine to je uradio i časopis Materia Medica.

Medicinski fakultet u Beogradu je 2002. godine uvrstio ciklus predavanja iz etike nauke u prvi (opšti) semestar poslediplomske nastave.

Akademija medicinskih nauka Srpskog lekarskog društva je 2002. godine organi-zovala naučni skup "Etika naučnoistraživačkog rada u biomedicini", za koji je štampana monografija sa istim nazivom. Monografija je ubrzo (2004. godine) doživela drugo, prošireno i dopunjeno izdanje, koje služi kao osnovna literatura studentima poslediplomske nastave na Medicinskom fakultetu u Beogradu.

U sedam do sada održanih seminara o publikovanju u biomedicini (u organizaciji Instituta za onkologiju i radiologiju Srbije, Instituta za medicinska istraživanja, Beograd, i Medicinskog fakulteta Univerziteta Novi Sad), značajan deo predavanja odnosio se na upoznavanje polaznika sa osnovnim principima Dobre naučne prakse.

Na temu etike nauke organizovani su okrugli stolovi na domaćim i inostranim naučnim skupovima, a grupa naučnika koja potpisuje ovaj tekst publikovala je veliki broj članaka u domaćim i međunarodnim naučnim časopisima.

... a šta treba uraditi

 Glavni finansijer nauke u našoj zemlji, Ministarstvo za nauku i zaštitu životne sredine, nije do sada preduzelo ništa u smislu preporuka Međunarodne komisije, iako se sistem kvaliteta uvodi u sve društvene delatnosti (zdravstvo, obrazovanje).

Pravi korak ka prevenciji intelektualnog nepoštenja bio bi da Zakon o naučnoistra-živačkom radu (nacrt je na javnoj raspravi) predvidi da univerziteti i samostalni naučni instituti koji nemaju kodeks Dobra naučna praksa, ne mogu da konkurišu za sredstva za finansiranje naučnoistraživačkog rada.

U Nemačkoj je ova mera dovela do veoma brze kodifikacije pravila etičkog ponašanja u nauci u svim univerzitetima i samostalnim naučnim institutima.

Naša naučna zajednica očekuje da Ministarstvo nauke, kao jedina institucija koja finansira nauku u Srbiji, i na ovaj način približi naše naučnike svetskoj naučnoj zajednici.